Op papier bestaat er in Nederland een systeem dat tegelijk moet beschermen en genezen. Tbs – terbeschikkingstelling – belooft dubbele winst: gevaarlijke daders worden behandeld en de samenleving wordt veiliger. Maar wie inzoomt op wat er achter de schermen gebeurt, ziet iets anders. Wachtlijsten. Verloren dossiers. Bedden die er niet zijn. Mensen die op straat ronddwalen met een tas explosieven. En een overheid die achter de feiten aanloopt.

De man onder de brug
In het najaar van 2024 liep er in Amsterdam een man rond met ernstige psychische klachten. Hij gooide ruiten in, sliep onder bruggen en verscheen bij zijn opvang met een tas vol verdachte materialen. Het bleek een ongedocumenteerde vreemdeling, bekend bij instanties, afgeschreven door het systeem. Geen kliniek die hem wilde opnemen. Geen beleid dat hem ving. Pas na ingrijpen van een rechter werd hij alsnog geplaatst. Achteraf.
 
Het is geen incident. Gemeenten, ggz-instellingen en zelfs de politie slaan al maanden alarm: er is geen opvang voor psychisch ontregelde vreemdelingen. De kliniek Veldzicht, ooit opgericht voor deze groep, weigert opnames omdat er geen tbs-plekken zijn. En die zijn nodig voor andere mensen. Mensen met een vonnis, met een maatregel. Zo ontstaat een rangorde in risico’s. En onderaan bungelt de burger.

167 keer wachten
Op 24 september 2024 zaten 167 mensen in detentie te wachten op een plek in een tbs-kliniek. Meer dan de helft zat in een penitentiair psychiatrisch centrum, de rest in reguliere gevangenissen. Zonder behandeling. Zonder uitzicht. Voor de Staat is dat duur: in acht maanden werd er € 172.779 uitgekeerd aan schadevergoedingen voor te lange detentie. Het dubbele van het jaar ervoor.
 
Maar geld is niet het probleem. Plaatsen zijn het probleem. En personeel. Klinieken kampen met een tekort aan psychiaters, psychologen en sociotherapeuten. Uitbreiding van de capaciteit wordt beloofd, met garantieregelingen en beschikbaarheidsfinanciering. Maar wie behandelt straks de extra patiënten? Wie bewaakt de afdelingen, draait de nachtdiensten, voert de gesprekken?

Papieren oplossingen, structurele gaten
Het ministerie van Justitie en Veiligheid denkt in scenario’s. Meer datagestuurd werken, technologische innovaties, betere spreiding. Maar nergens klinkt de urgentie of verantwoordelijkheid. Er is een werkagenda, opgesteld zonder de ggz. Er zijn afspraken met gemeenten, waar niemand zich aan houdt. En er is beleid waarin niemand gelooft.
 
In Veldzicht, de kliniek waar het allemaal samenkomt, lopen meerdere afspraken door elkaar: opvang van tbs’ers, zorg voor COA-bewoners met psychische problemen, opvang van ongedocumenteerden. Die eerste groep slokt nu alles op. Voor de anderen zijn er ‘tijdelijke oplossingen’, mondeling verlengde convenanten, beloftes dat er ‘gedurende drie maanden’ nog plek is, als het echt niet anders kan.
 
Maar problemen lossen zich niet op in maanden. Zeker niet als er geen alternatief wordt opgebouwd. De reguliere ggz heeft de expertise niet, de capaciteit niet en de bereidheid evenmin. En dus schuiven de risico’s door naar gemeenten – die zonder middelen, zonder invloed, de boel maar moeten zien te redden.

Kansberekening in plaats van beleid
Het voelt wrang, maar de gelijkenis met de gokwereld dringt zich op. De manier waarop beleid wordt gevoerd – per kwartaal, per incident, per rechterlijke uitspraak – doet denken aan het model van online casino’s. Er is een interface, een set regels, maar uiteindelijk draait alles om kans. Wie geluk heeft, krijgt een plek. Wie pech heeft, komt op straat. En net als bij Casino Avalon Netherlands is er een achterliggend systeem dat bepaalt wie speelt, en wie niet.
 
Maar waar de speler kiest om mee te doen, hebben de mensen in dit systeem geen keuze. Ze zijn het onderwerp van het beleid.

Slotgedachte
Een samenleving wordt niet afgemeten aan haar wetten, maar aan haar uitvoering. En aan haar vermogen om mensen te beschermen – ook tegen zichzelf. Wat zich afspeelt in de Nederlandse tbs-wereld is geen beleidskwestie meer. Het is een systeem dat piept, kraakt en als we niet oppassen klapt.