Het KNIL capituleerde op 8 maart 1942, dat wil zeggen: bij monde van de commandant luitenant-generaal Hein ter Poorten.
Wat een verschrikkelijk iets moet dat voor hem zijn geweest. Ook al wist hij sinds zijn aantreden  hoe weinig hoopgevend de situatie in Indië was. En ook al had hij nog maar twee dagen eerder beseft dat hij Bandoeng zou moeten opgeven.

Het is niet voorstelbaar hoe dit voor hem geweest moet zijn. Als ik aan hem denk, in die dagen, voel ik diep mededogen en ontzag. Om zijn stand houden. Te doen wat nog kon, in het besef dat er eigenlijk niets meer kon.
 
Vrijdag 6 maart 1942, de hoogvlakte van Bandoeng (West-Java). Japan is verschrikkelijk nabij het KNIL: in de lucht. Op het land zijn de eerste aanvallen. Er liggen troepen.  Bandoeng was vol mensen. Dr L. de Jong schrijft:  'Bovendien was Bandoeng volgestroomd met vluchtelingen: duizenden vrouwen en kinderen, niet gemobiliseerde mannen ook, waren er heen getrokken, zodat de oorspronkelijke bevolking: meer dan honderdduizend inheemsen, meer dan tienduizend Chinezen en ca. twintigduizend Europeanen (hoofdzakelijk Nederlanders), aanzienlijk was toegenomen. Bandoeng was een ruim gebouwde stad maar voor de gouverneur-generaal had vastgestaan dat er, werd zij uit de lucht gebombardeerd, talrijke slachtoffers zouden vallen.'
 
Het vliegveld Kalidjati was al in Japans bezit. Bommenwerpers lagen er, die over de stad vlogen. Wat zij konden aanrichten, was gemakkelijk voorstelbaar. De gouverneur-generaal Tjarda van Starkenborgh Stachouwer gaf aan Ter Poorten het bevel om een officier met een witte vlag te zenden: de vlakte zou niet verdedigd worden.
De Japanse kolonel Tosjinari Sjoji nam dit bericht in ontvangst. Nadere regelingen moesten getroffen worden. In feite was  het een capitulatie van dit gebied. Dat was op zaterdag 7 maart 1942.

Op zondag 8 maart zond de Japanse opperbevelhebber, generaal Hitosji Imamoera een bericht naar de GG en Ter Poorten. Zij moesten komen. Locatie Kalidjati.
Bij dr. L. de Jong lees ik een uitgebreid verslag van deze ontmoeting, gebaseerd op heel wat bronnen. Maar er is geen bron van Hein ter Poorten en juist hij komt er - misschien daardoor - minder goed af. Hopelijk worden juist zijn herinneringen nog eens teruggevonden.
De GG en de commandant zaten er met een eigen visie.

De GG in de wetenschap dat de Nederlandse regering in Londen de capitulatie had verboden, tenzij in zeer uitzonderlijke omstandigheden. De commandant in het besef van het verlies aan mensenlevens, militair en burger.
Beiden hoorden het dreigement: wanneer er geen totale capitulatie kwam, zou Bandoeng zwaar gebombardeerd worden.
Er was geen ontkomen aan de overmacht. De commandant sprak de capitulatie uit.
 
De dag erna zou hij via de NIROM het aan Indië bekend maken. Dat was maandagochtend 9 maart 1942.  Later die dag moest Ter Poorten weer naar Kalidajti gaan om de Japanse eisen te vernemen.
De dag hierna, dus op dinsdag  10 maart 1942, moest Ter Poorten akkoord gaan met een ‘Tweede groep eischen voor het militaire departement’. Japan drong dieper door in het nu voormalige Indië; alles moest uit handen gegeven worden.  Het KNIL was voorbij. Indië was voorbij. Een nieuwe tijd was begonnen.
 
Den Haag
Op zondagmiddag 23 augustus 2026 sta ik in een zaal van het Pianohuis in Den Haag. Daar geef ik mijn lezing over de opheffing van het KNIL en wat erna gebeurde.
Waar: Het Pianohuis, Noordeinde 64A, 2514 GK Den Haag
Wanneer: zondag 23 augustus 2026, 1600-1700 uur
Kosten: gratis
Eerst opgeven:
www.indischeschrijfschool.nl/KNIL